Панядзелак, 12.04.2021, 20:03

КОСАВА

Галоўная »
КОСАВАгорад раённага падпарадкавання ў Івацэвіцкім раёне, за 151 км на паўночны ўсход ад Брэста, 15 км на паўночны захад ад Івацэвіч, 13 км ад чыгуначнай станцыі Косава-Палескае на лініі БрэстБаранавічы. Цэнтр Косаўскага гарсавета. Аўтадарогамі звязана з Ружанамі, Івацэвічамі, Нехачава. 2300 жыхароў (2009).


Узнікла на старадаўнім гандлёвым шляху. Захавалася гарадзішча 10–12 ст., якое даследавалі Ю.У. Кухарэнка, П.Ф. Лысенка, Л.Д. Побаль, П.А. Рапапорт. Існуе паданне, звязанае з імем Касы, які быў кавалём і ў часы набегаў татар каваў зброю, якую жыхарам часта прыходзілася пускаць у ход у бітвах з ворагамі. Калі людзі ішлі да гэтага каваля, то казалі, што ідуць да Касога, а месца, дзе ён жыў, паступова сталі называць Косава.

У пісьмовых крыніцах упершыню ўпамінаецца ў 1494 г. ў прывілеі вялікага князя ВКЛ Аляксандра, які падараваў Косава маршалку І. Храптовічу. Вялікі князь ВКЛ і кароль Польшчы Жыгімонт I сваім прывілеем 1510 г. дазволіў праводзіць у мястэчку таргі і кірмашы. Пазней фальварак Мерачоўшчыну Храптовіч аддаў у пасаг сваёй дачцы, па мужу Аборскай, аб чым сведчыць запіс у актах за 1529 г. у 16 ст. ў Слонімскім павеце ВКЛ. У 1559 г. маёнтак належаў Мікалаю Осціку. Перад смерцю ён завяшчаў двор і мястэчка сваёй дачцэ Ганне, якая з Львом Сангушкам-Кашырскім 11.05.1569 г. запісвае свайму мужу маёнтак. Самае поўнае апісанне маёнтка Косава маецца за кастрычнік 1597 г., калі была праведзена падрабязная інвентарызацыя з выпадку падзелу яго паміж князем Рыгорам Сангушкам, сынам Льва Кашырскага, і Мікалаем Кішкам. У 1611 г. ўладальнікамі Косава сталі Сапегі. У 1626 г. Л. Сапега пабудаваў у Косаве касцёл. У 2-й палове 18 ст. Косава належала Пуслоўскім.

З 1795 г. – у Расійскай імперыі, мястэчка Слонімскага павета Слонімскай, з 1797 г. Літоўскай, з 1801 г. Гродзенскай губерніяў. Дзейнасць Пуслоўскіх спрыяла развіццю Косава. Тут была пабудавана суконная фабрыка, цагельня, гута, бровар, млын. У 1815 г. на суконнай фабрыцы працавалі 115 рабочых, у тым ліку 65 жанчын. Вотчынная суконная мануфактура ў Косаве, якая адкрылася ў 1825 г., існавала да 1855 г. У 1850-я г. дзейнічала вінакурнае прадпрыемства, якое вырабляла ў год 17 тыс. вёдзер гарэлкі. 04.02.1746 г. ў былым фальварку Мерачоўшчына каля мястэчка Косава нарадзіўся Андрэй Тадэвуш Бенавентура Касцюшка – палітычны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай, кіраўнік паўстання 1794 г. ў Польшчы, Беларусі і Літве. Аднапавярховы драўляны дом Касцюшкаў у Вялікую Айчынную вайну згарэў.

У 1833 г. ў Косаве 741 жыхар, 2 драўляныя царквы, 3 каменныя будынкі, 101 драўляны дом, 1 сукнавальная фабрыка (200 рабочых), 2 крамы, карчма, 15 піцейных дамоў. На заходняй ускраіне горада, ва ўрочышчы Мерачоўшчына, у 1-й паловы 19 ст. існаваў палац (не збярогся). У 1838 г. праект палаца і парку быў распрацаваны архітэктарам Ф. Яшчолдам, у будаўніцтве прымаў удзел архітэктар У. Марконі. У час Вялікай Айчыннай вайны палац моцна пашкоджаны. У 1842 г. ў Косаве адбылося 11 кірмашоў. У 1860 г. ў мястэчку 205 двароў, 538 жыхароў, дзейнічалі праваслаўная царква, касцёл, яўрэйская сінагога, 3 яўрэйскія малітоўныя школы. Штогод наладжвалася не менш 6 кірмашоў, праводзіліся штотыднёвыя базары па нядзелях.

У час паўстання 1863–64 гг. пад Косавам адбыўся бой паўстанцаў з урадавымі войскамі. На косаўскіх каталіцкіх могілках стаіць помнік у памяць пахаваных там удзельнікаў паўстання. У 1867 г. – мястэчка маёнтка Вандаліна Пуслоўскага, якому належала 11 674 дзесяцін зямлі, прыдатнай для земляробства; 1276 жыхароў. У прамысловасці былі заняты 36 жыхароў-агароднікаў, 480 гандляроў, 36 рамеснікаў, 1 каваль, 3 рэзчыкі, 2 цырульнікі, 2 шаўцы, 3 краўцы, дзейнічалі 3 харчэўні. У Косаўскім сельскім таварыстве было 146 душ сялян. У 1865 г. адкрыта народнае вучылішча. У 1868 г. пабудавана мураваная Антоньеўская царква.

Косава
Антоньеўская царква

Косава
Помнік паўстанцам, палеглым у Косаўскім павеце ў 1863 годзе

У 1870 г. – мястэчка ў маёнтку Косава Слонімскага павета Гродзенскай губерні, уладанне памешчыка Вандаліна Пуслоўскага, 321 рэвізская душа, валасное праўленне, царква, касцёл; у Косаўскім сельскім таварыстве 154 душы, 542 дзесяцін зямлі, 101 працаўнік. У 1870 г. Косава з'яўлялася таксама цэнтрам Косаўскага сельскага таварыства-2, у якім было 55 душ сялян, 18 дзесяцін зямлі. Памешчыку В. Пуслоўскаму належала ў маёнтку 11 036 дзесяцін зямлі. У 1867 г. ў Косаве пачаў дзейнічаць млын (у 1881 г. на ім устаноўлены паравы рухавік, у 1900 г. сума яго вытворчасці складала 5 тысяч рублёў). У 1885 г. заснавана яшчэ адна суконная мануфактура (у 1896 г. выпусціла прадуктаў на 25 тысяч рублёў, 50 рабочых). У 1878 г. пабудаваны мураваны Троіцкі касцёл – помнік архітэктуры неагатычнага стылю (захаваўся). У 1878 г. – 2030 жыхароў, з іх 1279 яўрэяў, існавала паліцэйская ўправа. У 1885 г. ў Косаве царква, касцёл, 4 сінагогі, сельская школа, управа (дзейнічала з 1879 г.), валасное праўленне (дзейнічала з 1861 г.), 2589 жыхароў. Адно з косаўскіх суконных прадпрыемстваў у 1885 г. выпусціла звыш 1 тысячы метраў сукна (працавала больш 20 рабочых). На другім суконным прадпрыемстве (больш 30 рабочых) у 1898 г. пачала дзейнічаць паравая машына. На 1890 г. мястэчка ў Слонімскім павеце Гродзенскай губерні: у 1-м Косаўскім сельскім таварыстве 703 дзесяцін зямлі, у 2-м Косаўскім таварыстве – 7 дзесяцін зямлі, царкоўнаму прычту належала 101 дзесяцін зямлі, у маёнтку Косава Льву Пуслоўскаму – 880 дзесяцін зямлі.

Косава
Троіцкі касцёл

Косава
Мерачоўшчына. Малюнак Напалеона Одры

У 1897 г. – 3092 жыхары, 64 цагляныя і 807 драўляных будынкаў, з іх 643 жылыя. Дзейнічалі сельскае народнае вучылішча, прыёмны пакой для хворых, аптэка. На 4 паравых млынах працавалі 13 рабочых. У 1900 г. косаўская вінакурня дала прадукцыі на 13 тысяч рублёў устаноўлена паравая машына. У 1905 г. мястэчка, маёнтак і чыгуначная станцыя, 5067 жыхароў. 15–16.10.1905 г. ў Косаве адбыліся хваляванні навабранцаў (900 прызыўнікоў). Паліцыя адкрыла агонь, было забіта і паранена некалькі чалавек. Прызыў у армію быў часова спынены. У 1909 г. дзейнічалі царква, вучылішча, 2 казённыя крамы, фельчарскі пункт.

З 1915 г. акупіравана германскімі, з лютага 1919 г. – польскімі войскамі. У 1915 г. лінія фронту ўстанавілася ўздоўж Агінскага канала (праходзіў праз Целяханы, Вульку-Целяханскую, Выганашчы, Выганашчанскае возера). Фронт стаяў тут да восені 1918 г. Немцы пабудавалі вузкакалейныя чыгункі ад станцыі Косава-Палескае ў лясныя масівы Гуліна, Міхаліна Ружанскай пушчы. Пачаўся масавы вываз лесу, паблізу станцый запрацавалі лесапільныя заводы. У час 1-й сусветнай вайны разрабаваны палац, загінулі сад і аранжарэя.

З 1921 г. ў складзе Польшчы, горад, цэнтр Косаўскага павета Палескага ваяводства. У 1921 г. горад (399 двароў, 2433 жыхары), фальварак (8 двароў, 27 жыхароў) і чыгуначная станцыя (9 двароў, 27 жыхароў). У Косаве размяшчаліся павятовае староства і аддзелы, міравы суд, паліцэйская камендатура, школьны інспектарат. У 1922 г. ў Косаве пабудавана павятовая бальніца на 930 ложкаў. У 1923 г. адкрыты лесапільны завод «Тартак» (у 1934 г. 46 рабочых). У 1930-я г. дзейнічала электрастанцыя магутнасцю 100 кВт, працавала 3-класная гандлёвая школа, якую ўтрымлівала таварыства распаўсюджвання прафесійных ведаў (59 вучняў, 11 настаўнікаў). У Мерачоўшчыне знаходзілася дзяржаўная школа. Працавала бібліятэка пры косаўскім магістраце, Дом-музей Т. Касцюшкі ў Мерачоўшчыне. 03.02.1927 г. адбылася дэманстрацыя працоўных, арганізаваная Косаўскім падпольным райкамам КПЗБ, якую расстраляла паліцыя. У 1966 г. ў памяць аб удзельніках дэманстрацыі пастаўлены абеліск. У 1938 г. ў Косаве 3708 жыхароў, некалькі гасцініц, царква. Павятовыя органы ўлады размяшчаліся ў былым палацы графоў Пуслоўскіх у Мерачоўшчыне.

Косава
Сядзіба Сапегаў у Косаве Палескім на паштоўцы ў 1930-я гады

З 1939 г. ў складзе БССР. У 1940–47 гг. – цэнтр Косаўскага раёна Брэсцкай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з 25.06.1941 г. да 13.07.1944 г. Косава акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У вайну загінуў 31 жыхар Косава, а таксама 96 жыхароў Косаўскага с/с, з якіх не вярнуліся з фронту 78 чалавек. У 1941–44 гг. дзейнічаў антыфашысцкі камітэт. На доме, у якім адбываліся пасяджэнні камітэта, у 1975 г. ўстаноўлена мемарыяльная дошка. Кіраўнік косаўскага раённага антыфашысцкага камітэта М.Ф. Трында загінуў у баі 11.5.1944 г., пахаваны разам з партызанам У.І. Палешчуком, у 1968 г. на магіле пастаўлены абеліск; імем М.Ф. Трынды названа вуліца ў Косаве. У гады акупацыі дзейнічалі падпольныя райкамы КП(б)Б (чэрвень 1943 – 12.07.1944 гг.) і ЛКСМБ (01.09.1943–12.07.1944 гг.). 02.08.1942 г. партызанскія атрады імя Варашылава, імя Дзімітрава, імя Шчорса разам з падпольшчыкамі знішчылі ў Косаве гарнізон акупантаў і на працягу месяца ўтрымлівалі горад, у горадзе больш як месяц дзейнічала партызанская камендатура. У 1955 г. ў гонар баявой аперацыі партызан пастаўлены абеліск. У 1960 г. на магіле воінаў і партызан, дзе пахаваны 68 загінуўшых у баях супраць акупантаў, пастаўлены помнік партызанскай славы – скульптура воіна.

З 20.09.1947 г. ў Івацэвіцкім раёне. У 1959 г. – 2,6 тысяч жыхароў. У 1961 г. працавалі сярэдняя школа, вячэрняя школа працоўнай моладзі (12 вучняў). У 1984 г. дзейнічалі сярэдняя, рабочай моладзі і музычная школы, 2 дашкольныя дзіцячыя ўстановы, Дом культуры, бібліятэка, бальніца.

У 1997 г. – 2700 у 2002 г. – 2500 жыхароў. У Косаве акцыянернае таварыства «Косаўскае МВА», камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва, пякарня, лясніцтва. Сярэдняя і музычная школы, вучнёўскі вучэбны камбінат, дзіцячы сад, бібліятэка, Дом культуры, спартыўны комплекс, бальніца, аптэка, вузел сувязі, сталовая, магазіны. Мемарыяльны знак на месцы дома ў былым фальварку Мерачоўшчына, дзе нарадзіўся ў 1746 г. Тадэвуш Касцюшка. Абеліск на ўшанаванне ахвяр дэманстрацыі 3.2.1927 г. Манумент на брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан Вялікай Айчыннай вайны, помнік партызанскай славы ў памяць разгрому ў Косаве гітлераўскага гарнізона 02.08.1942 г. Мемарыяльная дошка на доме, у якім праходзілі пасяджэнні антыфашысцкага камітэта. У скверы – магілы загінуўшых ад рук фашыстаў членаў камітэта У. Палешчука і М. Трынды; магіла маёра М.М. Бяззубава. Помнікі архітэктуры – Антоньеўская царква, Троіцкі касцёл. Радзіма беларускага пісьменніка Уладзіміра Мароза. Планіровачна складаецца з прамавугольнай сеткі вуліц, якія ўтвараюць дробныя кварталы. Забудова вядзецца паводле генеральнага плана 1972 г., які прадугледжвае развіццё горада ў сучасных межах за кошт рэканструкцыі аднапавярховай забудовы і пашырэння будаўніцтва шматкватэрных і індывідуальных жылых дамоў на свабоднай тэрыторыі ва ўсходняй частцы горада. Грамадскі, культурны і гандлёвы цэнтр склаўся на перакрыжаванні гандлёвых вуліц.

Косава
Палац Пуслоўскіх

Косава
Сядзіба Касцюшкі (музей)

Косава
Каталіцкая капліца на могілках
Меню
Пищевые контейнеры tupperware каталог mytupperware.spb.ru.
Відэаканал GantsRegion
Уваход

Пошук
Катэгорыі раздзелу
Публікацыі [252]
Каталог файлаў [100]
Малая краязнаўчая энцыклапедыя [115]
Культура [165]
Адукацыя [20]
Спорт [976]
Здарэнні [271]
Грамадства [317]
Эканоміка [15]
Транспарт [97]
Блог [6]
Падарожнічаем разам [17]
Каляндар
«  Красавік 2021  »
ПанАўтСерЧацПятСубНяд
   1234
567891011
12131415161718
19202122232425
2627282930
Хто тут?
Анлайн усяго: 9
Гасцей: 9
Карыстальнікаў: 0

Статыстыка і партнёры
Каталог TUT.BY Яндекс цитирования Museum.by
Тэгi

Шаноўныя сябры!

Калі вы маеце нейкую інфармацыю пра гісторыю, культуру, этнаграфію Ганцаўшчыны і хацелі б яе змясціць у сеціве,
вы можаце звязацца з намі напісаўшы ў форму зваротнай сувязі.